Debaty sejmoweXI Kadencja

Odpowiedź na interpelację w sprawie nowelizacji rozporządzenia Rady Ministrów dotyczącego wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze

   Szanowny Panie Marszałku! W związku z wystąpieniem pana marszałka z dnia 23 listopada 2000 r., znak: SPS-0202-5149/00, dotyczącym interpelacji posła Ryszarda Brejzy w sprawie nowelizacji przepisów rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze (DzU nr 8, poz. 43, ze zm.) w kierunku możliwości ich stosowania do pracowników sektora prywatnego, pragnę zwrócić uwagę, że zarówno przepisy obowiązującej do dnia 31 grudnia 1998 r. ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (DzU nr 40, poz. 267, ze zm.), jak i wymienione wyżej rozporządzenie, wydane były w okresie funkcjonowania jednakże odmiennych niż obecne struktur ustrojowych i ekonomicznych. Zarządzana centralnie gospodarka była zdominowana przez sektor państwowy i spółdzielczy. Konsekwencją tego stanu było nastawienie - także w sferze prawa ubezpieczeń społecznych - na realizację potrzeb przede wszystkim tego sektora, częstokroć wbrew zasadzie równego dostępu do określonych uprawnień. Geneza wydania tych przepisów sięga zatem czasów, gdy typ własności podmiotu gospodarczego decydował o dostępie pracowników do określonych uprawnień.    Wprawdzie ustawa o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin nie różnicowała wprost uprawnień pracowników według kryterium własności podmiotów gospodarczych, w których są zatrudnieni, ale już art. 53 ustawy, określający zakres podmiotowy uprawnień do świadczeń z tytułu pracy w szczególnych warunkach zawężał te uprawnienia do kręgu pracowników zatrudnionych na stanowiskach pracy określonych przez Radę Ministrów w drodze rozporządzenia. Rada Ministrów wydała rozporządzenie z dnia 7 lutego 1983 r., udzielając jednocześnie upoważnienia właściwym ministrom, kierownikom urzędów centralnych oraz centralnym związkom spółdzielczym do ustalenia, w porozumieniu z ministrem pracy i spraw socjalnych, w podległych i nadzorowanych zakładach pracy stanowisk pracy, na których wykonywana jest praca w szczególnych warunkach oraz w szczególnym charakterze.    Na podstawie upoważnienia zawartego w § 1 ust. 2 rozporządzenia ministrowie, kierownicy urzędów centralnych oraz centralne związki spółdzielcze wydali kilkadziesiąt zarządzeń i uchwał (49) zawierających wykazy stanowisk pracy, na których wykonywane są prace w szczególnych warunkach uprawniające do obniżenia wieku emerytalnego, szczegółowe wymagania dotyczące treści umów o prace, zawieranych z pracownikami wykonującymi te prace, obowiązek prowadzenia ewidencji tych pracowników oraz wzory świadectw potwierdzających fakt wykonywania pracy w szczególnych warunkach. W wielu przypadkach wydający zarządzenie ograniczył krąg uprawnionych podmiotów, wskazując z nazwy zakłady pracy, których zarządzenie dotyczy. Nie wydano natomiast żadnego wykazu, który w podobny sposób określałby warunki nabywania uprawnień przez osoby zatrudnione w sektorze prywatnym.    Z całokształtu przepisów wynika wyraźne ograniczenie prawa do skorzystania z wcześniejszej emerytury wyłącznie do pracowników zatrudnionych u pracodawców objętych wykazami wydanymi na podstawie § 1 ust. 2 rozporządzenia. Wprawdzie z brzmienia § 1 ust. 1 wynika, że rozporządzenie odnosi się do pracowników wykonujących prace w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze wymienione w § 4-15 rozporządzenia oraz w wykazach stanowiących załącznik do rozporządzenia, ale, interpretując to rozporządzenie, oba ustępy § 1 należy czytać łącznie. Oznacza to, że zasady przechodzenia na wcześniejszą emeryturę na zasadach określonych rozporządzeniem nie mają zastosowania do pracowników sektora prywatnego.    Nie ulega wątpliwości, że sposób, w jaki dotychczas były uregulowane zasady przyznawania prawa do wcześniejszej emerytury z tytułu pracy w szczególnych warunkach, był nieprawidłowy z wielu powodów, nie tylko dlatego, że w ubezpieczeniu społecznym nie ma podstaw do sankcjonowania dominacji sektora uspołecznionego nad sektorem prywatnym. Decydować powinny warunki pracy i ich negatywne skutki zdrowotne, którym nie można zapobiec, stosując środki profilaktyki, a obojętne powinno być to, u jakiego pracodawcy pracownik jest zatrudniony. Bezwzględnym warunkiem skorzystania z obniżenia wieku emerytalnego powinno być natomiast opłacanie składki adekwatnej do nabywanych uprawnień.    Niestety nie brano pod uwagę tych aspektów, obejmując coraz to nowe grupy zawodowe prawem do obniżenia wieku emerytalnego. Najbardziej zgubne konsekwencje spowodowało to, że przywileje nie miały żadnego odzwierciedlenia w wysokości składki. Z tego powodu niewspółmiernie obciążony jest ogół ubezpieczonych niekorzystających z takich uprawnień i budżet państwa dotujący Fundusz Ubezpieczeń Społecznych. Stale ubywająca liczba osób opłacających składki, znaczny przyrost świadczeniobiorców, którzy nie osiągnęli ustawowego wieku emerytalnego, oraz gwałtownie rosnąca liczba dłużników zalegających z opłacaniem składki powodują, że FUS stale boryka się z ogromnymi trudnościami w finansowaniu świadczeń.    Taka polityka musiała przyczynić się do załamania systemu ubezpieczeń społecznych, który wymagał gruntownych reform nie tylko w celu umożliwienia realizacji już zaciągniętych zobowiązań wobec osób, które nabyły uprawnienia do emerytur i rent, w tym także do wcześniejszych emerytur na dotychczasowych zasadach, zapewnienia ubezpieczeniom społecznym równowagi finansowej, lecz także, a może przede wszystkim, w celu przywrócenia im ich istoty - za tę samą składkę te same prawa.    Właśnie dlatego w nowym systemie emerytalnym, określonym w ustawie z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (DzU nr 162, poz. 1118, ze zm.) nie przewiduje się już wcześniejszych emerytur. W zreformowanym, nowym systemie obowiązkowego ubezpieczenia, ryzyko niezdolności do pracy i starości, finansowane wspólnymi składkami pracowników i pracodawców, chronione będzie systemem podstawowych świadczeń emerytalno-rentowych. Z tego powodu uprawnienia emerytalne będą uwarunkowane osiągnięciem co najmniej 60 lat w przypadku kobiet i 65 lat w przypadku mężczyzn. Elementem uzupełniającym będzie natomiast system ubezpieczenia dodatkowego, z którego byłyby finansowane emerytury pomostowe dla osób wykonujących prace, które znalazły się na liście prac w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze, sporządzonej przez komisję ekspertów medycyny pracy. Kwestia warunków wymaganych do nabycia prawa do emerytury pomostowej do czasu osiągnięcia wieku emerytalnego będzie uregulowana odrębną ustawą.    W ustawie o emeryturach i rentach z FUS uwzględniono oczywiście sytuację osób, które mają za sobą stosunkowo długi okres opłacania składek na obecny system ubezpieczenia i zbliżają się do wieku uprawniającego do emerytury według stanu prawnego obowiązującego przed 1 stycznia br. Dlatego nowe rozwiązania nie będą dotyczyć osób urodzonych przed 1949 r. oraz osób młodszych, które warunki uprawniające do wcześniejszej emerytury na dotychczasowych zasadach spełnią w ściśle określonym terminie. Pracownicy, których nie będzie dotyczył nowy system emerytalny, zachowają zatem prawo do wcześniejszej emerytury z tytułu pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze, po spełnieniu warunków określonych w rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze (DzU nr 8, poz. 43 ze zm.). Dotychczasowe uprawnienia do wcześniejszych emerytur będą zatem przysługiwały tylko przez okres przejściowy i będą z nich mogli korzystać wyłącznie pracownicy, których dotyczy to rozporządzenie.    Rozszerzenie zakresu stosowania tych przepisów na nową grupę pracowników zatrudnionych u prywatnych pracodawców, dotychczas niekorzystających z przywileju wcześniejszej emerytury, nie jest możliwe z wielu powodów. Przede wszystkim prowadziłoby to do złamania reguły nietworzenia nowych preferencyjnych uprawnień emerytalnych nieznajdujących pokrycia w składce na ubezpieczenie emerytalne. Ponadto nastąpiłby gwałtowny wzrost liczby uprawnionych do tego świadczenia, który w ciągu kilku lat doprowadziłby do załamania systemu finansowego ubezpieczeń społecznych, a tym samym zniweczone byłyby efekty działań zmierzających do jego zrównoważenia.    Z wyrazami szacunku    Sekretarz stanu    Ewa Lewicka    Warszawa, dnia 19 grudnia 2000 r.